๔.๑ หมวดกิเลส

     ๒๐. ชนผู้เห็นแจ้งทั้งหลาย รู้ชัดด้วยดี ซึ่งความโลภอันเป็นเหตุให้สัตว์ผู้โลภไปสู่ทุคติแล้วละได้ ครั้นละได้แล้ว ย่อมไม่มาสู่โลกนี้อีก ในกาลไหนๆ รู้ชัดด้วยดีซึ่งโทสะอันเป็นเหตุให้สัตว์ผู้ประทุษร้ายไปสู่ทุคติ... รู้ชัดด้วยดีซึ่งโมหะอันเป็นเหตุให้สัตว์ผู้หลงไปสู่ทุคติ... รู้ชัดด้วยดีซึ่งโกธะอันเป็นเหตุให้สัตว์ผู้โกรธไปสู่ทุคติ... รู้ชัดด้วยดีซึ่งมักขะ อันเป็นเหตุให้สัตว์ผู้ลบหลู่ไปสู่ทุคติ... รู้ชัดด้วยดีซึ่งมานะอันเป็นเหตุให้สัตว์ผู้ถือตัวไปสู่ทุคติ แล้วละได้ ครั้นละได้แล้ว ย่อมไม่มาสู่โลกนี้อีก ในกาลไหนๆ

    (๓๘/๒๘๙-๒๙๔ โลภสูตร, โทสสูตร, โมหสูตร, โกธสูตร, มักขสูตร, มานสูตร)

     ๒๑. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ราคะ โทสะ โมหะ บุคคลผู้ใดผู้หนึ่งยังไม่ละได้แล้ว บุคคลผู้นี้เรากล่าวว่า เป็นผู้อันมารผูกไว้แล้ว สวมบ่วงแล้ว และถูกมารผู้มีบาปพึงกระทำได้ตามความพอใจ

     (๓๘/๓๗๓ ราคสูตร)

     ๒๒. ภิกษุผู้มีใจตั้งมั่นในมโนวิตกอันตัณหามานะและทิฐิไม่อิงอาศัย ไม่เบียดเบียนผู้อื่น ดับกิเลสได้แล้ว ไม่ติเตียนผู้ใดผู้หนึ่ง เหมือนเต่าหดคอและขาอยู่ในกระดองของตน ฉะนั้น

     (๒๗/๓๑๐ สุขุมสูตร)

     ๒๓. ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราย่อมไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความเป็นผู้เกียจคร้าน เหมือนความเป็นผู้มักมาก เหมือนความเป็นผู้ไม่สันโดษ เหมือนการใส่ใจโดยไม่แยบคาย เหมือนความเป็นผู้ไม่รู้สึกตัว เหมือนความเป็นผู้มีมิตรชั่ว เหมือนการประกอบกุศลธรรม

     (๓๑/๑๕-๑๙ บาลีแห่งเอกธรรม)

     ๒๔. ดูกรอนุรุทธ เรานั้นแลรู้ว่า วิจิกิจฉา เป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมอง จึงละวิจิกิจฉาตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองเสียได้ รู้ว่าอมนสิการ... รู้ว่าถีนมิทธะ... รู้ว่าความหวาดเสียว... รู้ว่าความตื่นเต้น... รู้ว่าความชั่วหยาบ... รู้ว่าความเพียรที่ปรารภเกินไป... รู้ว่าความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป... รู้ว่าตัณหาที่คอยกระซิบ... รู้ว่าความสำคัญสภาวะว่าต่างกัน... รู้ว่าลักษณะที่เพ่งรูปเกินไป เป็นเครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมองจึงละวิจิกิจฉา อมนสิการ ถีนมิทธะ ความหวาดเสียว ความตื่นเต้น ความชั่วหยาบ ความเพียรที่ปรารภเกินไป ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ตัณหาที่คอยกระซิบ ความสำคัญสภาวะว่าต่างกัน ลักษณะที่เพ่งรูปเกินไป ตัวเกาะจิตให้เศร้าหมองได้ เรานั้นจึงได้มีความรู้ดังนี้ว่า เครื่องเกาะจิตให้เศร้าหมองนั้นๆ ของเรา เราละได้แล้วดังนี้ เราจึงเจริญสมาธิโดยส่วนสามได้ในบัดนี้

     (๒๒/๓๗๕-๓๗๘ อุปักกิเลสสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสกับท่านพระอนุรุทธ)

     ๒๕. ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุรุษพึงวางคบหญ้าที่ไฟติดแล้วในป่าหญ้าแห้ง เขาจึงรีบดับคบนั้นเสียด้วยมือและเท้า ก็เมื่อเป็นเช่นนี้ สัตว์มีชีวิตทั้งหลายบรรดาที่อาศัยหญ้าและไม้อยู่ไม่พึงถึงความพินาศฉิบหาย แม้ฉันใด

           ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์คนใดคนหนึ่ง ก็ฉันนั้นเหมือนกัน รีบละ รีบบรรเทา รีบทำให้หมด รีบทำให้ไม่มีซึ่งอกุศลสัญญาที่ก่อกวนอันบังเกิดขึ้นแล้ว เขาย่อมอยู่เป็นสุข ไม่มีความอึดอัด ความคับแค้น ความเร่าร้อน ในปัจจุบัน เบื้องหน้า แต่มรณะเพราะกายแตก พึงหวังสุคติได้

     (๒๕/๒๔๒ ทุติยวรรค)